Luxor Theater


Vroeger waren de meeste Bossche bioscopen in handen van Top en Martens, dit was een samenwerking tussen de heren Gerard Top en Pierré Martens. Het Luxor Theater, Cinema Royal en het Concertgebouw werd gerund door Gerard Top, en later door zijn zoon Fred Top.

Pierré Martens runde het Casino, de 'Parade bioscoop" met zijn Todd AO 70mm zaal.

1919


Het Luxor Theater was in de stijl van de Amsterdamse School en Art Deco, en gevestigd op Hoge Steenweg 15. Geopend vanaf het jaar 1919, deels bioscoop en theater. In de jaren '20 en '30 werd er met maar één 35mm projector gedraaid, wat telkens een korte pauze opleverde vanwege het inleggen van het volgende deel. Dat was destijds geen probleem, omdat het programma uit korte items bestond. De speelfilm zoals we die nu kennen, was toen niet zo gangbaar. De film programmering was ook niet dagelijks, er werden ook toneelvoorstellingen gegeven. Na de 2e wereldoorlog braken de gouden tijden aan voor de bioscoop sector en is het Luxor Theater een volledige bioscoop geworden.

**op de cabine maar één projector

Na de 2e wereldoorlog was er een grote behoefte om weer Amerikaanse films te zien, Europa liep meer als vijf jaar achter. Dat waren de gouden tijden voor de bioscoop sector, en zo ook voor het Luxor Theater. De bioscoop was voor veel mensen een avondje uit, die 20.15 uur doorgaans als aanvangstijd had. Er werd dan ook aan plaatsbespreken gedaan, en veel bezoekers hadden wekelijks een vast gereserveerde stoel.

** bron| Erfgoed 's-Hertogenbosch

24 mei 1940

3 mrt 1947

de gouden tijden

Het was ook een manier om in beeld en geluid het nieuws te volgen via het Polygoon journaal of Fox Movietone. In die tijd was het ook gebruikelijk een Looney Tunes tekenfilm in het voorprogramma te vertonen, zoals Bugs Bunny of een Tom & Jerry. Zo ging "Gejaagd door de wind" van 1939 pas op 3 maart 1949 in Nederland in première.

Ook in dat jaar 1949 heeft in het Luxor zelfs nog een dancing inpandig gezeten.

*De zaal voor de grote verbouwing, nog in jaren '50 stijl,
nog met 4 : 3 scherm verhouding en orkestbak met toneel

**De zaal voor de verbouwing in 1951


de filmcabine

Kwaliteit stond voorop bij Top en Martens, directie van Luxor, Concertgebouw en Cinema Royal. Met twee Philips FP5 projectoren die tot de topklasse behoorde, en een Philips geluidsrack met de bijnaam "Lange Mina" voor het geluid, werd de voorstelling vertoond. Dit was een buizen  voor-en eindversterker. Het geprojecteerde beeld was haarscherp in de beeldverhouding van 1 : 1,37 wat toen wereldwijd de standaard was. In die tijd waren de 35mm kopieën van doorgaans altijd van een goede beeldkwaliteit en geluid. Tot ongeveer 1952 werd er nog met nitraat film gewerkt, dit was uiterst brandbaar materiaal. De cabines hadden dikke muren en waren verplicht uitgevoerd met brand val-beveiligingen boven de cabineruit. Dit waren metalen platen die omlaag vielen wanneer een nitraatfilm vlam had gevat. Zo werd voorkomen dat het vuur zich snel naar de zaal zou kunnen uitbreiden. Na 1952 werd de safety film verplicht, daardoor was er geen noodzaak meer voor de brand val-beveiliging. Cabine ruiten werden zelfs groter uitgevoerd zoals in de Euro Cinema later.

1955

*Philips buizenversterker en de FP5 projectoren

*Het beeld was perfect en haarscherp met de
Philips FP5 projector.
boven de cabineruit, valkleppen.

FP5 Philips 35mm
geluid: optisch mono
lichtbron: koolspitsen
trommels: 900 m
projectie: 24 beelden per sec.
cabine: overname projectie

Alles was handbediend in deze cabine. Er werd met overname gedraaid, wat in hield dat elke akte werd omgespoeld naar een 900 m spoel. Op de cabine stonden twee projectoren die de akte's afzonderlijk vertoonden. Kenmerkend was op het eind van de akte de overname tekens, herkenbaar aan kleine ronde cirkels rechtsboven in het beeld. De eerste hield in: opstart projector waarop de volgende akte correct was ingelegd op de startstrook. Bij de tweede cirkel drukte men de beeldklep open van de projector die was opgestart, bij de andere nog lopende projector ging dan de beeldklep dicht. Als de operateur het correct deed, had je totaal niet in de gaten dat het beeld en geluid van projector was gewisseld!

De operateur had toen veel te doen, even naar het toilet was er niet bij. Hij moest akte's overnemen, terugspoelen, telkens opnieuw film inzetten,  maar ook de lichtbron bijsturen. Er werd toen gewerkt met koolspitsen (koolstaven), twee pennen in het lamphuis die op een bepaalde afstand tegenover elkaar een vlamboog vormde. Die vlamboog moest continu van  dezelfde grootte zijn en exact op dezelfde plaats staan ten opzichte van de spiegel, terwijl beide koolspitsen gaande-weg verder opbranden. De koolspitsen hadden ongeveer een levensduur van 30 minuten. Warmte en dampen moesten goed afgevoerd worden, omdat die schadelijk waren voor de mens. Later is dat door de vervanger xenon-lamp opgelost, onbeperkte brandduur en geen schadelijke gassen. Dat maakte ook de weg vrij voor solo projectie met non-rewind systeem zoals voor het eerst in de tijdelijke Parade bioscoop en later in Euro Cinema en het nieuwe Casino Cinema.

** entree hal, richting uitgang| 1955
Het Luxor Theater draaide in de jaren '50 meer duitstalige films.
Het Concertgebouw vertoonde meer de Amerikaanse films,
temeer omdat deze bioscoop vanaf 1954 al over CinemaScope 4 kanaal magneettoon en wide-sceen projectie beschikte.

**Luxor Theater in 1955

***even ontspanning tussen door

31 jul 1958

1961    andere tijden "CinemaScope"

Het werden andere tijden, zwart-wit televisie begon al in de jaren '50 aan zijn opmars. Bioscoopbezoek begon terug te lopen en er moest een antwoord op komen. Dit was voor het Luxor Theater "CinemaScope" projectie met stereofonisch geluid. Bovendien was de filmindustie sinds 1953 geleidelijk overgegaan naar naar wide-screen projectie met de nieuwe beeldformaten 1:1,66 - 1:1,75 - 1:1,85, terwijl het Luxor Theater nog steeds enkel het oude formaat projecteerde van 1:1,37 (4:3).

*de verbouwing van de zaal in juli 1961

Hoogste tijd om in 1961 de zaal flink te verbouwen, er werd een perlux projectiescherm geplaatst van 10 m breed voor CinemaScope projectie met 4 sporen geluid weergave. Luxor Theater had nu ook wide-screen en CinemaScope beeld met stereofonisch geluid, naast het Concertgebouw die al sinds 1954 wide-screen en Cinemascope met stereofonisch geluid projecteerde, met een groter projectie scherm van 12 bij 5 meter. In 1960 verbouwde het Casino ook zijn Parade bioscoop, die toen werd ingericht voor 35mm wide-screen, CinemaScope en 70mm Todd AO projectie.

 

In 1953 was "The Robe" de eerste CinemaScope film met een nieuw geluidsysteem van start gegaan wereldwijd. De perforatie werd kleiner, en er werden vier smalle magnetische stroken op de 35mm kopie aangebracht voor het linker, midden, rechter en effect kanaal. Het geluid ging in frequentie hoger en lager, dan wat we van het optisch mono kanaal gewend waren.

4 kanaal magneet

Luxor zaal

Drie luidspreker combinaties voor hoog en laag achter het doek, en 22 luidsprekers in de zaal voor "effect" weergave. Het scherm werd voorzien van beweegbare zij-kaders en rood voor-gordijn. In de cabine werden de twee Philips FP5 projectoren vervangen voor twee nieuwe Philips FP7 projectoren met 4 sporen magneettoonkop en optisch mono geluid weergave. Onzeker is dat Xenon als lichtbron al was toegepast, anders had het Luxor theater zeker de primeur.


Het Luxor Theater was een erg sfeervol theater.
Wanneer je plaats nam in de zaal, ervoer je de mysterieuze sfeer die de wit-rose neon verlichting opriep, het maakte je gereed om de droomwereld in te gaan.

Dat was toch wel de echte bioscoop beleving...

*De zaal, wit-rose neon verlichting die tijdens de voorstelling op een minimum stand bleef branden.

zitplaatsen: 553
projectiescherm: CinemaScope 10 m breed
formaten: normaal | wide-screen of CinemaScope
geluid: optisch mono en 4 kanaal magneettoon

Veiligheid stond voorop. Wanneer het zij-filmkader groter of kleiner werd, brandde rechtsonder in een zwak lampje. De operateur kon dan vanuit de cabine zien, dat de kader motor echt was afgeslagen. Als extra veiligheid moesten ze ook na het bereiken van het eindpunt de stopknop extra induwen. 1980 is in Chicago Eindhoven op dat punt het fout gegaan, een niet afgeslagen kader motor veroorzaakte een brand die de hoofdzaal van de Chicago bioscoop in de as legde.


6 juli 1961, eerste CinemaScope programma met 4 kanaal stereofonisch magneetttoon geluid.

13 juli 1961, tweede CinemaScope programma met 4 kanaal stereofonisch magneetttoon geluid.

Bij erg goedbezochte films stond de rij voor de kassa, al buiten en tegenover in een volle steeg.
De politie regelde dan de veilige oversteek, de Hoge Steenweg was toen nog een drukke straat met autoverkeer...

1963

 

1961


3 nov 1961

Neon zaalverlichting

Vijf minuten voor aanvang, was er een kleine onderbreking in de neon zaalverlichting. Deze werd dan van vaste netspanning naar de dimmers overgeschakeld.

neon-dimmers voor de zaal verlichting


Groepenkast cabine - zaalverlichting
de bedrading was al in de huidige kleurstelling

bioscoop gong

Wanneer het programma begon, werd dat vooraf met een drie-tonige gong aangekondigd. Vervolgens schoof het rode voor-gordijn open, om met de dia reclame te beginnen op 1: 1,37 formaat. Bij aanvang voorprogramma schoof het zij-kader verder naar wide-screen en werd de neon verlichting tot een minimum gedimd. 

1963

Toegang naar het balkon

Net voor de balkondeuren was links de toegangsdeur naar de cabine, steil en vaak belopen. Daar stonden twee Philips FP7 projectoren voor overname projectie.

1961

toegang trap naar de cabine

1961

De cabine vensters vanaf het balkon gezien,
op de cabine stonden twee Philips FP7 projectoren

*FP7 Philips 35mm
geluid: optisch mono
magneettoon 4 kanaal
trommels: 900 m
lichtbron: vermoedelijk Xenon, gezien het lamphuis.
Het zou dan de eerste bioscoop in Den Bosch geweest zijn met deze nieuwe lichtbron!
projectie: 24 beelden per sec.
cabine: overname projectie

*Philips FP7 projector met magneettoon kop

Als het geluid harder of zachter moest, werd de film-operateur door de ouvreuse gebeld door een code: b.v. 2 keer overgaan zachter, 3 keer overgaan harder

4 juli 1963

*Operateur Sjef van Lieshout bezig met het terugspoelen van een akte. Hij staat voor de filmopbergkast, hier lagen de akte's in volgorde klaar op een 900 meter spoel


1974

*foyer in de laatste weken

1964 [10 weken]

1971

1965

1967

*het snoep buffet, met mevr. Janssens

*Laatste weekprogramma wordt in de buiten-hal opgehangen

*Fred Top zelf achter de kassa

generatie verandering

Na de jaren '50 was er een nieuwe generatie, die in de jaren '60 en vooral '70 anders tegen de normen en waarden aankeek. Werd het vroeger nog erg gewaardeerd de persoonlijke aandacht bij het verlaten van het theater, kreeg de latere generatie een heel andere instelling.  Dat was ook vaak terug te zien aan de staat van de toiletten hoe die werden achter gelaten. Het ging er ook soms agressiever aan toe.

1975

Het was voor Luxor in 1975 nog een goed jaar, dat werd afgesloten met de premiere van "JAWS", op do 18 dec. Het zou voor het Luxor zijn laatste blokbuster worden. Op die zelfde datum opende de Euro Cinema met vier luxe zalen haar deuren. JAWS van Steven Spielberg bleef in het het eerste gedeelte van 1976 nog succesvol doorlopen.

1975 (release datum "JAWS" 18 dec 1975)
is acht weken vertoond.

1976

het naderende einde

De voorgaande jaren had de bioscoop samen met de Parade bioscoop een ruime keuze om "A" titels te vertonen.

Een nieuwe generatie ondernemers, Jan, Wil en Sander van Dommelen, van Jogchem's Theaters, had zich in Den Bosch gevestigd. Met de komst van de Euro Cinema luide het een nieuw tijdperk in, vier moderne zalen met luxe vliegtuigstoelen en ruime beenruimte was de advertentie.
Bovendien was het Casino ook met nieuwbouw bezig, dat in 1976 zijn voltooiing zou naderen met drie zalen.

luxe stoelen in Euro Cinema

Luxor twee maanden voor de sluiting

In geheel Nederland werden zalen opgesplitst, of nieuwe bioscoop complexen gebouwd. Bioscopen met één zaal hadden in dat opzicht bijna geen bestaan recht meer. Het ging minder goed met het Luxor theater, de concurentie was flink toegenomen met de Eurocinema met vier zalen. Al kon gelukkig nog worden terug gegrepen naar vroegere succesfilms zoals "Guns of Navarone". Helaas was het uiteindelijk niet meer rendabel om het Luxor Theater nog langer open te houden, en was op maandag 30 aug 1976 de laatste voorstelling met "Grizzly", na geopend te zijn sinds 1919.

Het laatste filmpaleis van Den Bosch, was niet meer...

na de sluiting

Een jaar na de sluiting had de kleding winkel "Duthler mode" zijn intrek genomen, er werd een vlakke vloer gemaakt over de originele bioscoopvloer en een verlaagd plafond op gehangen met staal-kabels aan het eens zo mooie zaal plafond. Als je in het midden van de zaak liep, stonden onder de nieuwe vloer nog steeds de ribfluwelen bioscoop stoelen. Die had men gewoon laten staan, immers liep de originele vloer wat hol en die stoelen stonden niet in de weg. Later heeft kledingzaak "The Sting" het pand overgenomen en volledig opgeknapt, en gelukkig was de neon verlichting in het plafond niet beschadigd.

balkon foto na de sluiting,
de neon vlammetjes hangen er nog

plafond met neon verlichting tijdens verbouwing naar The Sting mode zaak

Het balkon werd toen ook met 1,5 meter ingekort,
en in de zaal werd een extra verdieping gecreëerd.

klein aantal stoelen vond na de sluiting hergebruik in een privé homecinema in Utrecht en in het latere filmhuis Jeroen in de Bosch zaal van
"Jeroen Bosch huis". Achteraf was het jammer dat na de sluiting van het Luxor Theater hier niet het filmhuis in was gekomen, dan had Den Bosch een echt bijzonder filmhuis gehad

De lege cabine na de sluiting in 1976

inpandige woning

Boven de hoofdingang bevond zich de woning van Meneer Gerard Top. Later heeft zijn zoon Fred Top hier tot de sluiting gewoond.

na de sluiting

na de sluiting, de buiten neon was al verwijderd

anno 2023

Luxor achterzijde in 1997, tijdens de verbouwing naar "The Sting"

de nooduitgangen zijn nog altijd zichtbaar aan de achterzijde, waar vroeger alleen links ook het kantoor zich bevond met brievenbus aan de straat: Achter de Tolbrug nr.14. Het raamkozijn rechts is er later ingezet door kledingzaak "the Sting"
(foto anno 2023)

Het is nu een rijksmonument, en als winkel in gebruik

Vroeger bestonden de papieren filmladders nog niet, wekelijks werd er in het Brabants dagblad geadverteerd.

1976

1976

1976

*Met dank aan Marcel Top (foto's privé archief)
** bron: Erfgoed 's-Hertogenbosch
*** bron: Ad en Wilma van Lent